घरमा कसैलाई रक्सीको लत छ भने के गर्ने? एक सहयोगी गाइड

परिवारको कुनै सदस्यले धेरै रक्सी पिउँदा त्यसको असर उसमा मात्र सीमित हुँदैन। श्रीमान् वा श्रीमती, बच्चा, आमाबुबा र नजिकका आफन्तसमेत निरन्तर चिन्ता, डर, रिस, लाज वा असहायताको अवस्थामा बाँचिरहेका हुन सक्छन्।

कहिलेकाहीँ रक्सी पिउने व्यक्तिले आफूलाई “लत लागेको छैन” भन्न सक्छ। उसले काम गरिरहेको, निश्चित दिनमा मात्र पिउने वा केही समय रक्सी नखाई बस्न सक्ने भएकाले समस्या नभएको दाबी गर्न सक्छ। तर रक्सीका कारण घरमा बारम्बार झगडा हुने, वाचा तोडिने, पैसा सकिने, बच्चा डराउने वा परिवारले आफ्नो व्यवहार बदल्नुपर्ने अवस्था आएको छ भने यसलाई गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्छ।

सहयोग खोज्नका लागि अवस्था सबैभन्दा खराब बिन्दुमा पुग्न कुर्नु पर्दैन।

कहिले रक्सीको प्रयोग समस्या बन्न थाल्छ?

रक्सीको समस्या केवल दैनिक पिउने वा बिहानैदेखि पिउने अवस्थालाई मात्र भनिँदैन। कति पिइयो भन्नेभन्दा रक्सीले व्यक्तिको स्वास्थ्य, व्यवहार, जिम्मेवारी र सम्बन्धमा कस्तो असर पारिरहेको छ भन्ने महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

निम्नमध्ये केही अवस्था देखिएमा रक्सीको प्रयोग समस्याग्रस्त भइरहेको हुन सक्छ:

• सोचेजति मात्रामा रोक्न नसक्नु
• पहिलेजत्तिकै प्रभावका लागि क्रमशः बढी रक्सी चाहिनु
• रक्सी नपाउँदा बेचैनी, चिन्ता, निद्राको समस्या, वाकवाकी वा अन्य असहजता हुनु
• परिवारसँग लुकाएर वा एक्लै रक्सी पिउनु
• आफूले कति पिएको हो भनेर झुटो बोल्नु
• रक्सीका कारण काम, पढाइ वा पारिवारिक जिम्मेवारी प्रभावित हुनु
• गाडी चलाउनुअघि वा कामको समयमा रक्सी पिउनु
• स्वास्थ्य र सम्बन्ध बिग्रिएको थाहा हुँदाहुँदै पनि रोक्न नसक्नु
• रक्सी पिएपछि रिसाउने, अपमान गर्ने, धम्क्याउने वा हिंसात्मक हुने
• नगद, बिल वा घरखर्चको पैसा रक्सीमा प्रयोग गर्नु
• रक्सी छोड्ने वाचा बारम्बार गरेर पनि पूरा गर्न नसक्नु

लामो समयसम्म रक्सी प्रयोग गर्दा नियन्त्रण गुम्ने, हानिकारक भएको थाहा हुँदाहुँदै रोक्न नसक्ने र सामाजिक तथा पारिवारिक समस्या देखिने अवस्था विकास हुन सक्छ। रक्सीको लतलाई केवल कमजोर इच्छाशक्ति वा खराब चरित्रका रूपमा बुझ्नु उचित हुँदैन।

परिवारमा कस्तो असर पर्न सक्छ?

रक्सीको समस्या भएको घरमा परिवारका सदस्यहरू प्रायः रक्सी पिएको व्यक्तिको अवस्थाअनुसार आफ्नो दिनचर्या परिवर्तन गर्न थाल्छन्। “आज पिएको छ कि छैन?”, “घर आएपछि के हुन्छ?” वा “बच्चालाई कसरी जोगाउने?” भन्ने चिन्ताले घरको सामान्य वातावरण हराउन सक्छ।

श्रीमान् वा श्रीमतीले घरखर्च, बच्चाको हेरचाह र अन्य जिम्मेवारी आफूले मात्र उठाउनुपर्ने हुन सक्छ। रक्सी पिएको कुरा अरूलाई थाहा नहोस् भनेर बहाना बनाउने, काममा खबर गर्ने, ऋण तिर्ने वा बिग्रिएको सम्बन्ध मिलाउने जिम्मेवारीसमेत उनीहरूमाथि पर्न सक्छ।

यस्तो अवस्था लामो समय रहँदा परिवारका सदस्यमा निद्राको समस्या, चिन्ता, थकान, उदासी, सामाजिक एक्लोपन र काममा ध्यान दिन कठिनाइ हुन सक्छ। परिवारको समस्या बाहिर जान्छ भन्ने डरले सहायता नखोज्दा बोझ अझ बढ्न सक्छ।

तर परिवारको इज्जत जोगाउने नाममा असुरक्षित व्यवहार लुकाइरहनु समाधान होइन। सहायता खोज्नु परिवारविरुद्धको काम होइन। यो परिवारलाई सुरक्षित बनाउने प्रयास हो।

बच्चाले सबै कुरा बुझ्दैनन्, तर वातावरण महसुस गर्छन्

बच्चाले रक्सीको लत वा निर्भरता के हो भनेर नबुझे पनि घरको तनाव सजिलै महसुस गर्छन्। उनीहरूले ठूलो आवाज, झगडा, अस्थिर व्यवहार, पूरा नभएका वाचा र आमाबुबाको चिन्ता देखिरहेका हुन्छन्।

केही बच्चा डराउने वा चुप लाग्ने हुन्छन्। केही रिसाउने, विद्यालयमा ध्यान दिन नसक्ने वा अरू बच्चासँग झगडा गर्ने हुन सक्छन्। कतिपयले “मेरो कारणले यस्तो भएको हो कि?” भन्ने सोच्न सक्छन्। अरूले घरको समस्या कसैलाई नभन्नुपर्ने जिम्मेवारी आफूले लिन सक्छन्।

बच्चालाई उमेरअनुसार स्पष्ट रूपमा भन्न सकिन्छ:

“घरमा भएको समस्या तिम्रो गल्ती होइन। रक्सी पिउने कि नपिउने भन्ने जिम्मेवारी ठूलो मानिसको हो। तिमीले यो समस्या समाधान गर्नुपर्दैन। डर वा चिन्ता लागेमा हामीलाई वा विश्वासिलो ठूलो व्यक्तिलाई भन्न सक्छौ।”

बच्चालाई रक्सी लुकाउन, बोतल फ्याँक्न, रक्सी पिएको व्यक्तिलाई हेरचाह गर्न वा झगडा रोक्न पठाउनु हुँदैन। उनीहरूलाई वयस्कको जिम्मेवारी दिनुभन्दा सुरक्षा, नियमित दिनचर्या र विश्वासिलो व्यक्तिसँग कुरा गर्ने अवसर दिनुपर्छ।

नर्वेको स्वास्थ्य सेवाले उपचार लिइरहेको व्यक्तिका बच्चा र अन्य परिवारजनको अवस्था तथा सहयोगको आवश्यकता पनि ध्यान दिनुपर्ने व्यवस्था गरेको छ।

कसरी कुरा सुरु गर्ने?

रक्सी पिएको वा अत्यधिक रिसाएको समयमा गम्भीर कुराकानी गर्नु सुरक्षित वा प्रभावकारी नहुन सक्छ। व्यक्ति होसमा रहेको र वातावरण शान्त भएको समय रोज्नु राम्रो हुन्छ।

कुराकानी गर्दा व्यक्तिलाई “तिमी रक्स्याहा हौ” भनेर लेबल लगाउनुभन्दा आफूले देखेको व्यवहार र त्यसको असरबारे स्पष्ट बोल्न सकिन्छ।

उदाहरणका लागि:

“तिमीले पछिल्लो हप्ता धेरै दिन रक्सी पियौ। बच्चाहरू डराए र मैले घरको अवस्था सम्हाल्न गाह्रो भयो। यो अवस्था अब सामान्य रूपमा चलिरहन सक्दैन। हामीले सहायता खोज्नुपर्छ।”

वा:

“म तिमीसँग झगडा गर्न चाहन्नँ। तर रक्सीले हाम्रो घर, पैसा र सम्बन्धमा असर गरिरहेको छ। तिमीले चिकित्सक वा अन्य सहायता सेवासँग कुरा गर भन्ने मेरो चाहना हो।”

एकै पटकको कुराकानीले व्यक्ति परिवर्तन हुन्छ भन्ने ग्यारेन्टी हुँदैन। उसले अस्वीकार गर्न, दोष अरूमाथि लगाउन वा फेरि नपिउने वाचा गर्न सक्छ। वाचाभन्दा व्यवहारमा आएको परिवर्तन र सहायता लिन गरेको वास्तविक कदमलाई हेर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

परिवारले स्पष्ट सीमा राख्न सक्छ

कसैलाई सहयोग गर्नु र उसको हानिकारक व्यवहारको परिणाम सधैँ अरूले सम्हालिदिनु एउटै कुरा होइन।

परिवारले आफ्नो अवस्था हेरेर केही स्पष्ट सीमा बनाउन सक्छ:

• रक्सी पिएको अवस्थामा गाडी चलाउन नदिने
• रक्सी पिएको व्यक्तिसँग बच्चालाई एक्लै नछोड्ने
• घरखर्च वा बिलको पैसा सुरक्षित राख्ने
• रक्सी किनिदिन वा त्यसका लागि पैसा नदिने
• कार्यस्थल वा आफन्तसँग सधैँ झुटो बहाना नबनाउने
• गाली, धम्की वा हिंसा स्वीकार नगर्ने
• असुरक्षित भएमा बच्चासहित सुरक्षित ठाउँमा जाने

सीमा राख्नु सजाय दिनु होइन। यसको उद्देश्य आफू र बच्चालाई सुरक्षित राख्नु तथा परिवारले सहन सक्ने र नसक्ने व्यवहार स्पष्ट गर्नु हो।

रक्सी खाने व्यक्ति उपचारका लागि तयार नभए पनि परिवारका सदस्यले आफ्ना लागि सहायता लिन सक्छन्। परिवारले सहायता पाउन उसले पहिले उपचार स्वीकार गर्नैपर्छ भन्ने छैन।

नर्वेमा रक्सी तथा अन्य लागूपदार्थको समस्याबाट प्रभावित परिवारजनका लागि निःशुल्क र रेफरल नचाहिने विभिन्न सहायता सेवा उपलब्ध छन्।

सहायता कहाँबाट सुरु गर्ने?

Fastlege

आफ्नो फास्तलेगेसँग कुरा गर्नु धेरैका लागि उपयोगी पहिलो कदम हुन सक्छ। रक्सी प्रयोग गर्ने व्यक्तिले आफ्नो स्वास्थ्य, सेवनको मात्रा र उपचारबारे कुरा गर्न सक्छ। आवश्यक परे चिकित्सकले थप उपचारका लागि पठाउन सक्छ।

परिवारका सदस्यले पनि आफ्नो निद्रा, चिन्ता, मानसिक स्वास्थ्य वा घरको अवस्थाबारे आफ्नै चिकित्सकसँग कुरा गर्न सक्छन्।

कोमुनेको मानसिक स्वास्थ्य तथा रक्सीसम्बन्धी सेवा

सबै कोमुने वा शहरी क्षेत्रमा रक्सी तथा अन्य लागूपदार्थको समस्या भएका व्यक्तिलाई फलो गर्ने सेवा हुन्छ। यस्ता सेवाले सल्लाह, वार्ता, व्यावहारिक सहयोग र थप उपचारमा जाने सहायता दिन सक्छन्।

सेवा कसरी व्यवस्थित गरिएको छ भन्ने कुरा कोमुनेअनुसार फरक हुन सक्छ। केही ठाउँमा यो NAV भित्र, कतै छुट्टै रुस सेवा वा मानसिक स्वास्थ्य सेवासँगै हुन सक्छ। सहायता पाउन व्यक्ति पहिले नै पूर्ण रूपमा रक्सीमुक्त हुनुपर्छ भन्ने नियम छैन।

विशेषज्ञ उपचार

समस्या गम्भीर भएमा चिकित्सक वा कोमुनेको सेवाले विशेषज्ञ रुस उपचारमा पठाउन सक्छ। उपचार बाहिरबाट नियमित भेटघाट, अस्पताल वा संस्थामा बसेर गरिने उपचार वा अन्य अनुकूलित कार्यक्रम हुन सक्छ।

अनलाइन उपचार

१८ वर्षभन्दा माथिका व्यक्तिका लागि रक्सी घटाउन वा पूर्ण रूपमा छोड्न सहयोग गर्ने राष्ट्रिय डिजिटल उपचार कार्यक्रम पनि उपलब्ध छ। यसमा मोबाइल वा कम्प्युटरबाट कार्यक्रम प्रयोग गर्दै स्वास्थ्यकर्मीबाट अनुगमन पाइन्छ। यसका लागि सधैँ नियमित चिकित्सकको रेफरल आवश्यक पर्दैन, तर BankID र नर्वेजियन भाषा पढ्न सक्ने क्षमता चाहिन्छ।

परिवारका सदस्यका लागि सहायता

रक्सी प्रयोग गर्ने व्यक्ति परिवर्तनका लागि तयार नभए पनि परिवारले छुट्टै सहायता लिन सक्छ। Helsenorge ले परिवारजनका लागि RUSinfo, Pårørendetelefonen, Veiledningssenter for pårørende, Ivareta, Familieklubbene, Al-Anon तथा बच्चा र युवाका लागि छुट्टै सेवाहरूको जानकारी दिएको छ।

RUSinfo: 915 08 588
आफ्नो वा अरू कसैको रक्सी तथा अन्य लागूपदार्थ प्रयोगबारे अज्ञात रूपमा प्रश्न सोध्न सकिन्छ।

Pårørendetelefonen: 800 40 567
अरूको रक्सी वा अन्य लागूपदार्थ प्रयोगबाट प्रभावित परिवारजनका लागि अज्ञात र सहज सहायता सेवा हो।

Familievernkontor

रक्सीका कारण दाम्पत्य सम्बन्ध, अभिभावकको भूमिका वा परिवारभित्रको संवाद बिग्रिएको छ भने Familievernkontor सँग पनि सम्पर्क गर्न सकिन्छ। यहाँ दम्पती, परिवार र व्यक्तिगत रूपमा सल्लाह तथा वार्ता पाउन सकिन्छ। सेवा निःशुल्क छ र रेफरल आवश्यक पर्दैन।

गम्भीर रक्सीको लतको उपचार भने स्वास्थ्य वा रुस सेवाबाट लिनुपर्छ। Familievernkontor ले परिवारभित्रको सम्बन्ध, द्वन्द्व र बच्चाको अवस्थाबारे अतिरिक्त सहयोग दिन सक्छ।

रक्सी पिएको व्यक्तिलाई आफूखुसी अचानक रोक्न लगाउने?

कुनै व्यक्ति लामो समयदेखि दैनिक वा ठूलो मात्रामा रक्सी पिइरहेको छ भने रक्सी घटाउने वा छोड्ने योजना स्वास्थ्यकर्मीसँग मिलेर बनाउनु सुरक्षित हुन्छ। रक्सी नपाउँदा चिन्ता, निद्राको समस्या, भ्रम, वाकवाकी, बान्ता वा टाउको दुखाइ जस्ता समस्या देखिन सक्छन्।

गम्भीर बिरामी जस्तो देखिएमा, होस घटेमा, सास फेर्न समस्या भएमा, बेहोस भएमा वा अवस्था जीवनका लागि खतरनाक देखिएमा ११३ मा फोन गर्नुपर्छ। अति उच्च मात्राको रक्सीले चेतना र सास नियन्त्रण गर्ने मस्तिष्कको भागलाई असर गरेर ज्यानसमेत जोखिममा पार्न सक्छ।

तत्काल जीवन–मृत्युको अवस्था नभए पनि स्वास्थ्य सहायता तुरुन्त चाहिएको छ भने Legevakt 116 117 मा सम्पर्क गर्न सकिन्छ।

रक्सी पिएपछि हिंसा वा धम्की हुन्छ भने

रक्सीले हिंसालाई उचित बनाउँदैन। “उसले होसमा हुँदा यस्तो गर्दैन” वा “रक्सीले गराएको हो” भन्दै गाली, धम्की, नियन्त्रण, सामान तोडफोड वा शारीरिक हिंसालाई सामान्य मान्नु हुँदैन।

तत्काल खतरा भएमा सुरक्षित ठाउँमा जानुहोस् र प्रहरीलाई ११२ वा स्वास्थ्य आपतकालका लागि ११३ मा फोन गर्नुहोस्।

नर्वेका Krisesenter ले पार्टनर वा परिवारबाट हिंसा र दुर्व्यवहार भोगेका महिला, पुरुष र बच्चालाई सुरक्षित बसोबास, सल्लाह र सहयोग दिन्छ। सेवा निःशुल्क छ, रेफरल चाहिँदैन र त्यहाँ नबसी पनि सल्लाह लिन सकिन्छ। सम्पर्क गर्दा अज्ञात रहन पनि सकिन्छ।

VO-linjen: 116 006
नजिकको सम्बन्धमा हिंसा वा दुर्व्यवहार भोगिरहेका व्यक्ति र परिवारजनका लागि देशभर उपलब्ध निःशुल्क सहायता सेवा हो। यो चौबीसै घण्टा खुला हुन्छ।

घरमा बच्चामाथि हिंसा भइरहेको छ वा बच्चा हिंसाको वातावरणमा बाँचिरहेको छ भने कोमुनेको Barnevernet वा Alarmtelefonen for barn og unge 116 111 मा पनि सम्पर्क गर्न सकिन्छ।

परिवारले सम्झनुपर्ने मुख्य कुरा

रक्सीको लत भएको व्यक्तिलाई माया गर्नु र उसको सबै व्यवहार सहनु एउटै कुरा होइन।

तपाईंले सहयोग प्रस्ताव गर्न सक्नुहुन्छ, चिकित्सकसँग जान साथ दिन सक्नुहुन्छ र उपचार खोज्न प्रोत्साहन गर्न सक्नुहुन्छ। तर अर्को वयस्कले रक्सी पिउने कि नपिउने, सत्य बोल्ने कि नबोल्ने र उपचार स्वीकार गर्ने कि नगर्ने भन्ने सम्पूर्ण जिम्मेवारी तपाईंले लिन सक्नुहुन्न।

तपाईं र बच्चाको सुरक्षा, स्वास्थ्य र दैनिक जीवन पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्। परिवर्तनका लागि रक्सी खाने व्यक्तिको इच्छा आवश्यक हुन सक्छ, तर परिवारले आफ्ना लागि सहयोग खोज्न उसको अनुमति कुर्नुपर्दैन।

यो सामान्य जानकारी हो, व्यक्तिगत स्वास्थ्य मूल्याङ्कन वा उपचारको विकल्प होइन। लामो समयदेखि धेरै रक्सी पिउने व्यक्तिले रक्सी घटाउने वा छोड्ने योजना स्वास्थ्यकर्मीसँग मिलेर बनाउनु उचित हुन्छ। बेहोस भएको, सास फेर्न गाह्रो भएको, गम्भीर भ्रम देखिएको वा अवस्था जीवनका लागि खतरनाक देखिएको अवस्थामा गाइड पढेर प्रतीक्षा नगरी ११३ मा फोन गर्नुहोस्। हिंसा वा तत्काल खतरामा ११२ मा सम्पर्क गर्नुहोस्।