रुघाखोकी हुँदा कहिले डाक्टरलाई सम्पर्क गर्ने?

सामान्य रुघाखोकी के हो?

सामान्य रुघाखोकी (forkjølelse) नाक र घाँटीसहित माथिल्लो श्वासप्रश्वास नलीमा भाइरसका कारण हुने संक्रमण हो। विभिन्न प्रकारका भाइरसले रुघाखोकी गराउन सक्छन्। यो खोक्दा वा हाच्छिउँ गर्दा निस्किने साना थोपा तथा संक्रमित हात वा वस्तुको सम्पर्कबाट सर्न सक्छ।

बालबालिकालाई वयस्कभन्दा बढीपटक रुघाखोकी लाग्न सक्छ। Helsenorge का अनुसार बालबालिकालाई औसतमा वर्षमा पाँचपटक र वयस्कलाई दुईदेखि तीनपटक रुघाखोकी लाग्न सक्छ।

रुघाखोकी प्रायः घाँटी दुख्ने वा असजिलो हुने समस्याबाट सुरु हुन्छ। त्यसपछि हाच्छिउँ आउने, नाकबाट पानी बग्ने र नाक बन्द हुने लक्षण देखिन सक्छन्। अन्य सामान्य लक्षणमा टाउको दुख्ने, शरीर दुख्ने, सुख्खा वा खकारसहितको खोकी, जाडो महसुस हुने र खान मन नलाग्ने पर्न सक्छन्।

लक्षण सामान्यतया तेस्रो दिनतिर सबैभन्दा बढी हुन्छन् र त्यसपछि बिस्तारै कम हुँदै जान्छन्। नाकबाट निस्किने पदार्थ बाक्लो, पहेँलो वा हरियो देखिँदैमा ब्याक्टेरियाको संक्रमण भएको निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन।

रुघाखोकी र फ्लुमा के फरक हुन्छ?

सामान्य रुघाखोकी प्रायः बिस्तारै सुरु हुन्छ र मुख्य रूपमा नाक, घाँटी तथा खोकीसँग सम्बन्धित लक्षण देखिन्छन्।

मौसमी फ्लु (influensa) भने प्रायः अचानक सुरु हुन्छ। उच्च ज्वरो, शरीर वा मांसपेशी दुख्ने, टाउको दुख्ने र समग्र शरीर निकै बिरामी भएको महसुस हुनु फ्लुका सामान्य लक्षण हुन्। फ्लु सामान्यतया सातदेखि दस दिनसम्म रहन सक्छ।

लक्षण हेरेर मात्र कुन संक्रमण हो भनेर सधैँ निश्चित गर्न सकिँदैन। कोरोना, फ्लु र अन्य श्वासप्रश्वास संक्रमणका केही लक्षण एकअर्कासँग मिल्न सक्छन्।

घरमै के गर्न सकिन्छ?

रुघाखोकी छिटो निको पार्ने निश्चित उपचार छैन। धेरैजसो अवस्थामा पर्याप्त आराम गर्ने, पानी वा अन्य तरल पदार्थ पिउने र समस्याअनुसार लक्षण कम गर्ने उपाय अपनाइन्छ।

घाँटी, टाउको वा शरीर दुखेको अवस्थामा प्यारासिटामोल (Paracet) प्रयोग गर्न सकिन्छ। आवश्यक परे र प्रयोग गर्न नमिल्ने कुनै स्वास्थ्य कारण नभए आइबुप्रोफेन (Ibux) प्रयोग गर्न सकिन्छ। औषधिको प्याकेटमा उल्लेख गरिएको मात्रा र निर्देशन पालना गर्नुहोस्।

नाक खोल्ने औषधिले केही समयका लागि बन्द नाक खुलाउन सक्छ, तर यस्तो औषधि धेरै दिनसम्म लगातार प्रयोग गर्नु हुँदैन। खोकीको औषधिको प्रभाव व्यक्ति र औषधिअनुसार फरक हुन्छ र त्यसले कत्तिको काम गर्छ भन्ने सधैँ निश्चित हुँदैन।

गर्भवती, स्तनपान गराइरहेका व्यक्ति, साना बच्चा, दीर्घरोग भएका व्यक्ति वा अन्य औषधि प्रयोग गरिरहेका व्यक्तिले नयाँ औषधि लिनुअघि चिकित्सक वा औषधि पसलका स्वास्थ्यकर्मीसँग सल्लाह लिनु उपयुक्त हुन्छ।

एन्टिबायोटिक किन प्रयोग गरिँदैन?

सामान्य रुघाखोकी भाइरसका कारण हुने भएकाले एन्टिबायोटिकले रुघाखोकी निको पार्दैन। एन्टिबायोटिकले ब्याक्टेरियाका कारण हुने केही संक्रमणमा मात्र काम गर्छ। अनावश्यक प्रयोगले पछि आवश्यक पर्दा औषधिले काम नगर्ने समस्या अर्थात् एन्टिबायोटिक प्रतिरोध बढाउन सक्छ।

नाकबाट पहेँलो वा हरियो पदार्थ निस्किएको आधारमा मात्र एन्टिबायोटिक आवश्यक छ भनेर मान्नु हुँदैन।

नियमित चिकित्सकलाई कहिले सम्पर्क गर्ने?

सामान्य रुघाखोकीका लागि प्रायः चिकित्सककहाँ जानुपर्दैन। तर निम्न अवस्थामा आफ्नो नियमित चिकित्सक (fastlege) लाई सम्पर्क गर्नुहोस्:

• दुई हप्तापछि पनि बिरामी अवस्था जारी छ।
• समग्र स्वास्थ्य अवस्था धेरै खराब भएको छ।
• लक्षण कम हुनुको सट्टा झन् बढ्दै गएको छ।
• विशेषगरी सानो बच्चा वा वृद्ध व्यक्तिको अवस्था असामान्य रूपमा कमजोर छ।
• अन्य दीर्घरोग वा कमजोर रोगप्रतिरोधात्मक क्षमताका कारण थप जोखिम छ।

अनुहार, आँखा वरिपरि वा निधारमा ठूलो दबाब वा दुखाइ, उच्च ज्वरो अथवा पहिले सुधार भएर फेरि अवस्था बिग्रिएको छ भने साइनसको संक्रमणजस्ता अन्य कारण हुन सक्छन्। दस दिनसम्म पनि सुधार नभए वा ठूलो दुखाइ र उच्च ज्वरो भए नियमित चिकित्सकलाई सम्पर्क गर्नुपर्छ।

खोकी छ हप्ताभन्दा लामो समयसम्म रह्यो, खकारमा रगत देखियो वा श्वासप्रश्वास संक्रमणको सम्भावना नदेखिए पनि लगातार खोकी लागिरहेको छ भने चिकित्सकीय जाँच गराउनु आवश्यक हुन्छ।

116 117 मा कहिले फोन गर्ने?

नियमित चिकित्सक उपलब्ध नभएको र सहायता पर्खन नसक्ने अवस्थामा बाहिरको आकस्मिक चिकित्सकीय सेवा (legevakt) लाई 116 117 मा फोन गर्नुहोस्।

उच्च ज्वरो, विशेषगरी बच्चामा उच्च ज्वरो, मध्यम किसिमको श्वासप्रश्वास समस्या, अचानक आएको बीमारी, अवस्था गम्भीर रूपमा बिग्रिनु वा बच्चा वा वयस्क अत्यन्त कमजोर देखिनुजस्ता अवस्थामा legevakt लाई सम्पर्क गर्न सकिन्छ।

116 117 मा फोन गर्दा आफू बसेको क्षेत्रको नजिकको legevakt मा जोडिन्छ। फोन निःशुल्क हुन्छ र सेवा चौबीसै घण्टा खुला हुन्छ। सम्भव भएसम्म सीधै पुग्नुभन्दा पहिले फोन गरेर अवस्थाको मूल्याङ्कन गराउनु उपयुक्त हुन्छ।

113 मा कहिले फोन गर्ने?

अवस्था गम्भीर छ, जीवन वा स्वास्थ्य तत्काल जोखिममा छ अथवा समस्या छिट्टै खतरनाक बन्न सक्छ भन्ने लागे 113 मा फोन गर्नुहोस्।

विशेषगरी निम्न अवस्थामा ढिला नगर्नुहोस्:

• गम्भीर रूपमा सास फेर्न समस्या भएको छ।
• व्यक्ति बेहोस छ वा होस कम हुँदै गएको छ।
• छातीमा पाँच मिनेटभन्दा लामो समय दुखेको छ।
• अचानक बोल्न, मुस्कुराउन वा दुवै हात उठाउन समस्या भएको छ।
• अवस्था जीवनलाई खतरा हुन सक्ने गरी छिटो बिग्रिएको छ।

अवस्था कति गम्भीर हो भन्ने निश्चित नभए पनि 113 मा फोन गर्न सकिन्छ। फोन उठाउने प्रशिक्षित स्वास्थ्यकर्मीले अवस्थाको मूल्याङ्कन गरेर आवश्यक सहायता पठाउनेछन्।

बच्चालाई रुघाखोकी लागेको अवस्थामा

बालबालिकालाई वयस्कभन्दा बढीपटक रुघाखोकी लाग्नु सामान्य हुन सक्छ। तर बच्चाको उमेर, सास फेर्ने तरिका, ज्वरो र समग्र सक्रियतामा ध्यान दिनुपर्छ।

बच्चा असामान्य रूपमा सुस्त छ, सामान्य रूपमा पानी पिउन सक्दैन, सास फेर्न समस्या भइरहेको छ वा अवस्था छिटो बिग्रिरहेको छ भने स्वास्थ्य सहायता लिनुहोस्। उच्च ज्वरो वा बच्चा अत्यन्त कमजोर देखिए नियमित चिकित्सक उपलब्ध नभएको अवस्थामा 116 117 मा फोन गर्न सकिन्छ।

तीन महिनाभन्दा कम उमेरको बच्चामा खोकी सामान्यभन्दा कम देखिने भएकाले यस्तो सानो बच्चामा खोकी वा अन्य बीमारीका लक्षण देखिए चिकित्सकीय सल्लाह लिनु उपयुक्त हुन्छ।

अरूलाई संक्रमण फैलिन नदिन

रुघाखोकी थोपा र सम्पर्कबाट सजिलै सर्न सक्छ। खोक्दा वा हाच्छिउँ गर्दा टिस्यु वा कुहिनो प्रयोग गर्ने, हात नियमित धुने र बिरामी अवस्थामा कमजोर स्वास्थ्य भएका व्यक्तिसँग नजिकको सम्पर्क कम गर्ने जस्ता उपाय उपयोगी हुन्छन्।

छोटकरीमा: कसलाई सम्पर्क गर्ने?

• सामान्य रुघाखोकी: आराम गर्नुहोस् र लक्षणको निगरानी गर्नुहोस्।
• दुई हप्तापछि पनि निको नभए वा अवस्था धेरै खराब भए: नियमित चिकित्सकलाई सम्पर्क गर्नुहोस्।
• नियमित चिकित्सक उपलब्ध छैन र सहायता पर्खन सकिँदैन: 116 117 मा फोन गर्नुहोस्।
• गम्भीर श्वासप्रश्वास समस्या वा जीवनलाई खतरा: तुरुन्त 113 मा फोन गर्नुहोस्।

महत्त्वपूर्ण: यो सामान्य स्वास्थ्य जानकारी हो, व्यक्तिगत चिकित्सकीय मूल्याङ्कन, रोगको पहिचान वा उपचारसम्बन्धी सल्लाह होइन। लक्षणबारे चिन्ता भए नियमित चिकित्सकसँग सम्पर्क गर्नुहोस्। सहायता पर्खन नसक्ने तर जीवनलाई तत्काल खतरा नभएको अवस्थामा 116 117 र गम्भीर श्वासप्रश्वास समस्या, होस घट्ने वा जीवनलाई खतरा हुन सक्ने अवस्थामा तुरुन्त 113 मा फोन गर्नुहोस्।